هنرمند کوچک

* عباسعلي سپاهي يونسي
يک) آنهايي که پيگير اخبار هنرند، مي دانند که امروز، تصويرگري کتابهاي ما در سطح جهان، جايگاه برجسته اي يافته. در جايي
خوانده بودم که حسين نظري (مدير اجرايي انجمن تصويرگران کتاب کودک) درباره شرکت تصويرگران ايراني در جشنواره هاي جهاني گفته بود:«تصويرگري کتاب کودک و نوجوان ايران، چنان جايگاه ويژه اي دارد که دو سالانه ها، براي حضور ايران در نمايشگاه هاي خود، فرصت زماني بيشتري را هم به ايران مي دهند! »

 
البته گواه اين ادعا حضور موفق تصويرگران ايراني در جشنواره ها و دوسالانه هاي معتبري همچون نمايشگاه نوماي ژاپن، بولونياي ايتاليا، نمايشگاه دوسالانه تصويرگري «باري يرو» پرتغال، دوسالانه تصويرگري بلگراد و نمايشگاه براتيسلاو و دريافت جوايز ارزشمندي از اين جشنواره ها توسط تصويرگران جوان ايراني است. چندي پيش شانزدهمين مسابقه بين المللي و معتبر تصويرگري نوما در ژاپن با تقدير از 11 تصويرگر ايراني به کار خود پايان داد. تصويرگران ايراني در اين مسابقه يک جايزه دوم، 3 جايزه سوم و 8 جايزه تشويقي اين دوسالانه معتبر تصويرگري را به خود اختصاص دادند.
فرشته نجفي با تصوير سازي يک اثر به نام «پرنسس» موفق شد جايزه دوم نوما را از آن خود کند. جايزه اي که تنها به دو هنرمند برگزيده اهدا مي شود.

دو ) فرشته نجفي نامي آشنا در تصوير سازي براي کودکان اين سرزمين است. او که متولد 1353 است، کار در حوزه هاي مختلف هنر را در کارنامه خود دارد، از کارهاي گرافيک تبليغاتي براي شرکتهاي مختلف گرفته تا مديريت نشريات کودک و نوجوان و بعضي از کتابهاي درسي کودکان اين سرزمين و تصوير سازي هاي زيبا براي کتابهاي کودک و نوجوان که بعضي از آثار اين هنرمند را مي توان در کتابهاي درسي دوره ابتدايي ديد. حضور در نمايشگاه هاي مختلف هنري از ديگر جنبه هاي کار نجفي است.
از آخرين کارهاي فرشته نجفي در ايران مي توان به مديريت هنري کتابهاي درسي علوم و هنر دوره راهنمايي دانش آموزان افغانستان و مديريت هنري کتابهاي هنر کودکان استثنايي دوره راهنمايي و دبيرستان اشاره کرد. نجفي که دانش آموخته گرافيک (ليسانس) وتصويرسازي(فوق ليسانس) از دانشگاه آزاد است، اين روزها ساکن کشور ايتالياست و در حال برگزاري نمايشگاهي در ماه ارديبهشت در کتابخانه بين المللي در يکي از شهرهاي معروف ايتاليا است. نجفي همچنين در حال آماده کردن خود براي ورود به دانشکده هنرهاي زيباي ايتاليا براي اخذ مدرک دکترا مي باشد.
به بهانه برگزيده شدن اين هنرمند تواناي کشورمان در دوسالانه تصويرگري نوماي ژاپن با وي گفتگويي انجام داديم که موضوع آن کتابهاي بازاري و تصويرگري اين گونه کتابها و تاثير آن بر مخاطب است. با تشکر از همکاري زهره خداجو که کمک کردند اين گفتگو به سرانجام برسد.
***
* براي شروع گفتگو بفرماييد به نظر شما تصويرگري بازاري چيست؟
** تصويرگري کتاب به چند دسته تقسيم مي شود: تصويرسازي علمي و تصويرسازي غير علمي (تخيلي ).
در مبحث تصويرسازي تخيلي، تصويرگراني که به طراحي کتاب مي پردازند به چند عامل بايد توجه کنند:
1 - گروه سني مخاطب 2 - طراحي مناسب 3 - ترکيب بندي 4 - استفاده درست از رنگ (رنگ شناسي) که خود مستلزم تجربه و کار فراوان است، بنابراين کتابي که از اين ويژگيها برخوردار باشد، در زمره کتابهاي بازاري نيست. کتابهاي بازاري فاقد موارد اشاره شده اند و بيشتر بر اساس شخصيتهاي مشهور فيلمهاي انيميشن منتشر مي شوند.
* وقتي پدر و مادري کتاب بازاري مي خرد که نوشته و تصاوير آن بازاري است، چه زياني متوجه کودک مي شود؟
** طبيعتا با خريد کتابهايي که فاقد ويژگيهاي هنري کتابهاي مخصوص کودکانند، قوه تخيل و تفکر کودک از بين مي رود و «کنکاش در تصوير»، «خلاقيت» و«جستجو» در کودکان، رشد نمي کند.
* در توليد کتابي با تصاوير بازاري، چه کسي مقصر اصلي است؟
** ناشراني که فقط به سود و منافع خويش فکر مي کنند و با چاپ اين گونه کتابها سعي مي کنند بازار را به دست بياورند. همچنين تصويرگران ناآگاه، که فقط براي داشتن کار چاپ شده، از روي انيميشن هاي موجود در بازار نقاشي مي کنند.
* چگونه مي شود والدين کودک را تربيت کرد که درهنگام خريد کتاب، کتابهايي با تصاوير بازاري انتخاب نکند؟!
** به طور خلاصه مي شود به اين پرسش اين گونه پاسخ داد که با ايجاد برنامه هاي آموزشي در تلويزيون و مجلات و گفتگو با تصويرگران حرفه اي در اين زمينه، مي توان پدر و مادر و اولياء مرتبط با کودک را با آثار خوب در زمينه کودک آشنا کرد.
* دليل توليد اين گونه کتابها را در چه مي دانيد؟
** اين کتابها اغلب بر اساس تصاويري از فيلمهاي انيميشن شکل مي گيرند و چون کودک با اين تصاوير سريعتر ارتباط برقرار مي کند، به آنها علاقه نشان مي دهد. از طرفي پدر و مادرها هم چون آگاهي و آشنايي در اين زمينه ندارند و از طرفي اهل تحقيق و جستجو هم نيستند، سراغ اين کتابها مي روند چون شخصيتهاي اين گونه کتابها را در فيلم ها و تلويزيون و ... ديده اند.
* تصاوير هنري کتابهاي ويژه کودکان چه تصاويري هستند و چه تعريفي براي آنها داريد؟
** متاسفانه، تصاوير هنري کتابهاي ويژه کودکان در ايران، بيشتر به عنوان تصاوير جشنواره اي شناخته شده اند. تصاويري که مخاطبان آن، داوران و تصويرگران حرفه اي اين عرصه هستند. بايد اشاره کنم که تصوير سازي در ايران يا بازاري است يا بسيار هنري و بين اين دو، فاصله اي طولاني است و تصويرسازي بينابيني وجود ندارد. يعني تصويرگراني که به جنبه هاي زيبايي شناسي تصوير، (طراحي، ترکيب بندي، رنگ شناسي و... ) توجه کنند و با هدف بالا بردن سطح سواد بصري کودکان، ميان راه «کتابهاي جشنواره اي» و «کتاب هاي بازاري»، راه ميانه اي را برگزينند که باعث رشد و خلاقيت در کودکان شده و با علاقه مخاطبانشان فاصله دوري نداشته باشند، وجود ندارند.
* تصاوير غير بازاري و اصطلاحاً جدي و هنري، چه تاثيري بر شخصيت و تفکر کودک دارد؟
** اين گونه تصاوير سبب مي شود که کودک بتواند فکر کند و تجربه چنين تصاويري در رشد شخصيتي آينده اش تاثير گذار است، چون قادر است هر آنچه را که مي خواهد تخيل و نقاشي کند. کودک با طراحي و ترکيب بندي و رنگ، وارد فضاي جديدي مي شود و به جستجو در تصاوير مي پردازد و اين کنکاش بر انديشه اش تاثير گذار است. به طور مثال، کتابهاي«لئو لئوني» از اين گونه است. او با قصه ها و تصاوير ساده و کودکانه، مخاطبش را به تفکر وادار مي کند. به طور مثال درکتاب «لکه کوچک زرد و لکه کوچک آبي» او، از اين دو لکه استفاده مي کند تا علاوه بر نشان دادن بازي و ترکيبهاي رنگي، دوستي و مهرباني را با بياني ساده آموزش دهد يا «وارژا لاواتر» تصويرگر سوئيسي که با شيوه کد گذاري، به بيان جديدي در ارائه تصوير مي پردازد. او براي تمام شخصيتهاي قصه، کد هايي به صورت اشکال هندسي طراحي مي کند و با ترکيب بندي هاي بسيار زيبا، قصه را نشان مي دهد. براي مثال، در کتاب «شنل قرمزي» او، گرگ، يک مثلث است و شنل قرمزي، يک دايره کوچک قرمز. يکي از ويژگي هاي تصاوير او اين است و سبب مي شود کودکاني که خواندن و نوشتن نمي دانند، با دانستن اين علايم و کد ها، تصاوير را بدون وجود هيچ کلمه اي، بخوانند. از طرفي ديگر، کودک مي تواند به اين باور برسد که گرگ مي تواند يک مثلث باشد و رسيدن به اين باور سبب مي شود که بتواند گرگ و يا هر شخصيت ديگري را به آساني نقاشي کند.
* در مدتي که در ايتاليا زندگي مي کنيد، به عنوان يک تصويرگر ايراني چه تفاوتي بين تصاوير کتابهاي خودمان و کتابهايي که در ايتاليا چاپ مي شود ديده ايد؟
** اولين تفاوت بارز، در کيفيت و نوع چاپ کتابهاست. عرضه کتابها با جلد هاي کالينگور شده و عالي، اولين چيزي است که به چشم مي خورد، ولي اينجا نيز مانند تمامي جاهاي دنيا، هم کتاب بازاري و هم کتاب هنري وجود دارد و همچنان، همان مشکل آگاهي دادن به خانواده ها، اما اينجا مي توان هر گونه کتابي را با تنوع فراوان پيدا کرد.
ديگر آنکه، بيشتر قصه هاي ايراني، به دليل نوع فرهنگ، از بياني شاعرانه و نمادين برخوردار است، به همين ترتيب، تصاوير کتابها نيز چنين گرايشي دارد، اما در اينجا، قصه ها از روايتي ساده برخوردار است.
بطور مثال، کتابي که من اکنون براي يک ناشر ايتاليايي کار مي کنم، داستان«پينوکيو» است که قصه آن براي همه آشناست و بارها از طرف ناشران مختلف دنيا به چاپ رسيده است.
* به عنوان آخرين سؤال بفرماييد با توجه به اينکه تصويرگران ايراني مقامهاي بسياري در مسابقات مهم جهاني دراين رشته کسب کرده اند، اين اتفاق چه کمکي به بهتر شدن تصويرسازي کتابهاي ما کرده است؟
** کسب جوايز در زمينه هنر و در اين جا مشخصا تصوير سازي، باعث افتخار و سر بلندي نام ايران در اين عرصه شده و مي شود، اما اينکه اين اتفاق چه کمکي به تصوير سازي هنر ما کرده ، جاي بحث و گفتگو دارد، چون با اينکه ما تصويرگران توانايي داريم، اما متاسفانه هنوز کتابهاي ما بسيار بي کيفيت هستند و تصويرگران از هيچ حقوقي برخوردار نيستند و ناشران عموما دستمزدهاي بسيار پاييني به تصويرگران پرداخت مي کنند.